Wat is grensoverschrijdend gedrag?

Wist je dat 91% van alle meisjes en jonge vrouwen in België al te maken kreeg met seksueel grensoverschrijdend gedrag? Daarmee bedoelen we dat iemand je persoonlijke ruimte overschrijdt met woorden, blikken of aanrakingen. Dit soort geweld komt vaker voor dan je denkt, en dat op school, op het werk, op straat én online. Ontdek in dit artikel hoe je grensoverschrijdend gedrag herkent en wat je kunt doen om het een halt toe te roepen. 

Tussen 2019 en 2023 is het aantal meldingen van grensoverschrijdend gedrag bij het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen verdrievoudigd. Dit is slechts het topje van de ijsberg, want veel gevallen worden nog steeds niet gerapporteerd. Anderzijds toont de verdrievoudiging een mentaliteitsverandering. Langzaamaan begint de maatschappij te beseffen dat grensoverschrijdend gedrag onaanvaardbaar is.  

In het kielzog van de #MeToo-golf zijn zaken die een paar jaar geleden nog werden getolereerd, nu niet langer acceptabel: dubieuze grappen worden aan de kaak gesteld, mensen spreken zich uit en bedrijven stellen charters op inzake nultolerantie. Er is vooruitgang, maar er is ook nog veel werk aan de winkel. 

Zo zegt in België bijna één vrouw op vier het slachtoffer te zijn geweest van stalking. Dat kan meerdere vormen aannemen: bestookt worden door berichten; obscene, bedreigende of storende telefoontjes ontvangen; iemand die voortdurend bij je rondhangt (zowel thuis als op het werk) en je zelfs volgt.  

Er zijn nog talloze andere voorbeelden van grensoverschrijdend gedrag. Die zijn vaak gekoppeld aan een machtsonevenwicht en bevestigen stereotypes, want vooral meisjes en mensen die tot een genderminderheid behoren, worden geviseerd. En dat laat zijn sporen na. Deze aanvallen tasten het zelfvertrouwen aan, brengen onderwijs- en carrièrekansen in de war en wegen zwaar op de geestelijke gezondheid.  

Laten we eerst bekijken wat grensoverschrijdend gedrag precies inhoudt. 

Grensoverschrijdend gedrag: definitie en wetgeving 

Wat bedoelen we met ‘grensoverschrijdend’? 

Volgens het woordenboek slaat de term ‘grensoverschrijdend’ op gedrag dat bepaalde normen te buiten gaat, wat betekent dat iemands persoonlijke ruimte niet gerespecteerd wordt. Dat is een brede definitie, en er zijn dan ook allerlei soorten gedragingen die onder deze noemer vallen: 

• Fysiek grensoverschrijdend gedrag: iemands haar aanraken zonder te vragen of dat wel ok is, iemand volgen op straat … 
• Verbaal grensoverschrijdend gedrag: iemand aanspreken en tegen die persoon blijven praten als hij of zij aangeeft hier geen zin in te hebben, luidop racistische of beledigende opmerkingen maken zodat het doelwit het kan horen … 
• Digitaal grensoverschrijdend gedrag: alle sociale media-accounts van iemand volgen en op elk bericht reageren, nepvideo’s en nepfoto’s met schadelijke inhoud maken en verspreiden …  

Wat is seksueel grensoverschrijdend gedrag? 

Wanneer er een seksuele component zit aan het ongewenst gedrag, spreken we van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Enkele voorbeelden: iemand die je niet kent, geeft je een tik geven op de billen, iemand fluistert je in het voorbijgaan vulgaire opmerkingen toe, iemand stuurt via sociale media ongevraagd berichten met een seksuele inhoud … 

Is het strafbaar? Wat zegt de wet?  

In België wordt seksuele intimidatie gedefinieerd als “ongewenst gedrag met een seksuele connotatie dat zich lichamelijk, verbaal of non-verbaal voordoet met als doel of gevolg dat de waardigheid van een persoon wordt aangetast, in het bijzonder wanneer een bedreigende, vijandige, beledigende, vernederende of kwetsende situatie wordt gecreëerd”.  

Tot 2007 was de wet vooral gericht op grensoverschrijdend gedrag op het werk. Maar de wet van 10 mei 2007 breidde de bescherming uit: ongewenst seksueel gedrag is nu een vorm van discriminatie die overal verboden is (zowel thuis, in de vrije tijd als op straat).  

De wet van 22 mei 2014 voegde een strafrechtelijke component toe: het maken of publiceren van seksistische opmerkingen, naar iemand fluiten of iemand in de openbare ruimte ongewenst aanraken, kan nu worden bestraft met een gevangenisstraf van maximaal 1 jaar en een boete van 50 tot 1000 euro. Daaruit blijkt dat de Belgische staat het probleem nu serieus neemt en mensen die grensoverschrijdend gedrag hebben doorgemaakt, meerdere opties biedt  om zich te verdedigen. 

Ook interessant om weten is dat het slachtoffer geen opzet moet bewijzen: de gevoelens van de betrokkene zijn doorslaggevend. Zelfs een ongepast online bericht kan dus onderhevig zijn aan de wet en tot een boete leiden.  

Grensoverschrijdend gedrag herkennen: signalen en voorbeelden 

Grensoverschrijdend gedrag kan overal voorkomen, zowel online, op straat, op school als op het werk. Om nog beter te verduidelijken waarover het gaat, geven we je enkele voorbeelden van situaties die je (jammer genoeg) misschien ook zelf al hebt meegemaakt.  

5 herkenbare situaties  

Deze vijf concrete voorbeelden uit het dagelijks leven maken duidelijk waar grensoverschrijdend gedrag zoal op slaat: 

• Een voorbijganger fluit naar je op straat, hij geeft commentaar op je uiterlijk en blijft aandringen, ook al zwijg je. 
• Op Instagram krijg je in een privébericht de vraag om intieme foto's te delen in ruil voor een ‘follow’. 
• Op het werk  legt een collega herhaaldelijk zijn of haar hand op je schouder, ook al deins je terug. 
• Op school verspreidt een leerling een seksueel getinte roddel. 
• Op de nachtbus filmt een onbekende je zonder jouw toestemming. 

Enkele kenmerken van seksuele intimidatie zijn herhaaldelijke commentaren over iemands uiterlijk, zogezegd ‘toevallig’ fysiek contact, blijven aandringen na een weigering of het delen van intieme beelden zonder toestemming. Hierbij willen we benadrukken dat één enkele handeling kan volstaan om  een zware indruk te maken op de betrokkene. 

Voel je ongemak of angst? Voel je je onder druk gezet? Dat alleen al is een rode vlag. 

Wanneer gender samengaat met andere factoren (huidskleur, handicap, seksuele geaardheid, genderidentiteit of zelfs verblijfsstatus) neemt het risico sterk toe. We hebben het hier over intersectionaliteit. Unia laat op haar beurt zien dat vrouwen met een handicap meer te lijden hebben onder geweld dan vrouwen zonder handicap, omdat ze als ‘zwak’ worden gezien of als mensen die ‘altijd toestemming geven’. 

Die opeenstapeling van agressies laat zijn sporen na: angst om naar buiten te gaan, schooluitval, zelfcensuur bij de keuze voor een studie of job.  

Een maatschappelijke erfenis 

Grensoverschrijdend gedrag wordt nog al te vaak geminimaliseerd. Dat komt omdat, enerzijds, foute grappen en ongepaste gebaren perfect passen binnen de seksistische normen van onze maatschappij. Anderzijds krijgen zij die zich durven uitspreken, vaak vragen over hun eigen aandeel, waardoor ze met een schuldgevoel worden opgezadeld. 

De ernst van deze agressies toegeven is een stap in de goede richting. In een volgende fase richten we ons op voorlichting over toestemming, pleiten voor nultolerantie in de openbare ruimte en campagnes met concrete stappen om gendergerelateerd geweld te verminderen.  

Zodra we het fenomeen begrijpen en de stilte doorbreken, kunnen we echte steun verlenen aan zij die er het doelwit van zijn en een stap zetten in de richting van een veilige maatschappij voor iedereen.  

Wat is het verschil met ongepaste humor of flirten? 

Uiteraard wil niemand humor of flirten verbieden. Wat vooral telt, is dat ieder het verschil kent tussen een verliefdheid waarin respect vooropstaat en een brutale, eigengereide attitude waarbij geen rekening wordt gehouden met de ander. 

• Iemand een compliment geven en een glimlach op zijn of haar gezicht zien verschijnen, da’s natuurlijk helemaal oké. Het gaat om een respectvolle, gedeelde ervaring, en dus niet om grensoverschrijdend gedrag. 
• Een eenmalige blunder kan iedereen overkomen. Maar als je aandringt nadat de ander duidelijk “nee” heeft gezegd, dan wordt het problematisch. 
• Flirten of je crush verleiden is cool ... zolang alle partijen akkoord gaan met een enthousiaste “ja”. Anders is er sprake van druk, niet van verleiding. 

Toestemming versus druk: waar trek je de grens? 

Toestemming is altijd vrij, geïnformeerd, enthousiast en omkeerbaar. Wanneer er sprake is van schuldgevoel, chantage of angst voor de gevolgen, wordt er druk uitgeoefend. Zonder een duidelijke en gemeende “ja” is er nooit toestemming. In dat geval is er sprake van aantasting van je seksuele integriteit. 

Kom meer te weten over (seksuele) toestemming.

Overlapping tussen verschillende vormen van seksueel overschrijdend gedrag 

Seksueel grensoverschrijdend gedrag staat zelden op zichzelf.  

Waar gebeurt grensoverschrijdend gedrag? 

Op school of in het onderwijs: campussen omgevormd tot ‘safe spaces’ 

De speelplaats of de campus zouden veilige ruimtes moeten zijn voor iedereen. Toch kwamen 1 op 5 meldingen in het eerste jaar van het Vlaams meldpunt grensoverschrijdend gedrag uit het onderwijs. Bij het meldpunt van de KU Leuven, is het aantal meldingen meer dan verdubbeld in zeven jaar tijd.  

Studenten kunnen onder meer druk ervaren om op date te gaan, goede resultaten ‘krijgen’ in ruil voor bepaalde gunsten en vernederende opmerkingen te horen krijgen in het uitgaansleven.  

Gelukkig reageren de onderwijsinstellingen met een reeks initiatieven: 

• Een anonieme hulplijn die 24/7 bereikbaar is: elke grote universiteitscampus heeft een nummer of chatfunctie die soms dag en nacht bereikbaar is. Je vertelt wat er is gebeurd, en een deskundige biedt je een luisterend oor, noteert in alle vertrouwelijkheid de feiten en geeft je het best mogelijke advies. Een voorbeeld hiervan is het Team Vertrouwenspersonen van de Universiteit Gent of het Meldpunt grensoverschrijdend gedrag van de AP Hogeschool.  
• Workshops rond toestemming en getuigen: voordat ze een activiteit organiseren of lid worden van een presidium, volgen de studenten een interactieve workshop over het signaleren van agressies, in alle veiligheid tussenbeide komen en de betrokkene naar de juiste hulpverlening begeleiden. Aan de ULB is de opleiding ‘Si c’est pas oui, c’est non’ (‘Ja is ja en nee is nee’) verplicht en toegankelijk via het online cursusplatform.  
• Een protocol rond grensoverschrijdend gedrag binnen studentenverenigingen, zoals bij de VUB. Dit geeft aan op welke manieren getroffenen melding kunnen doen en wat de gevolgen kunnen zijn voor de (leden van de) studentenvereniging. 

Dankzij die initiatieven en een transparante opvolging van de klachten lopen campussen niet langer achter de feiten aan en staat respect centraal.